หญิงข้ามเพศไม่ใช่ชายรักชาย ข่าวและสถิติเอชไอวีควรแยก

หญิงข้ามเพศไม่ใช่ชายรักชาย คำแรกหมายถึงผู้หญิงที่มีอัตลักษณ์ทางเพศต่างจากเพศที่ถูกกำหนดตอนเกิด ส่วนคำหลังใช้เรียกผู้ชายที่มีเพศสัมพันธ์กับผู้ชาย โครงการเอดส์แห่งสหประชาชาติ (UNAIDS) นับคนข้ามเพศเป็นอีกกลุ่มหนึ่งแยกจากชายรักชาย และเขียนไว้ตั้งแต่ปี 2014 ว่าการนับรวมกันบั่นทอนความพยายามเข้าใจเอชไอวีในคนข้ามเพศให้แม่นยำขึ้น ข่าว แบบฟอร์ม และสถิติจึงควรแยกสองคำนี้ออกจากกัน

หญิงข้ามเพศไม่ใช่ชายรักชาย สองคำนี้หมายถึงใคร

คู่มือถ้อยคำของ UNAIDS ฉบับปี 2024 อธิบายสองคำนี้ไว้คนละหัวข้อ ส่วนงานวิจัยของคลินิกในกรุงเทพฯ ให้นิยามของหญิงข้ามเพศไว้

คำว่าชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชายบอกพฤติกรรมของผู้ชาย ส่วนคำว่าหญิงข้ามเพศบอกว่าคนคนนั้นเป็นใคร เมื่อนำสองเรื่องมาใส่ช่องเดียวกัน ผู้หญิงจึงถูกนับเป็นผู้ชายไปโดยปริยาย UNAIDS จัดคนข้ามเพศเป็นหนึ่งในประชากรหลักห้ากลุ่มใหญ่ของงานเอชไอวี (กลุ่มที่เปราะบางต่อเอชไอวีเป็นพิเศษและมักเข้าไม่ถึงบริการอย่างเพียงพอ) แยกจากเกย์และชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชาย

นับรวมกันแล้ว อะไรหายไปจากสถิติเอชไอวี

UNAIDS เขียนไว้ตั้งแต่ปี 2014 ว่า การนับคนข้ามเพศรวมอยู่ในนิยามของชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชาย บั่นทอนความพยายามที่จะเข้าใจขนาดและผลกระทบของเอชไอวีในคนข้ามเพศให้แม่นยำขึ้น เอกสารสรุปปี 2024 ของ UNAIDS บรรยายว่าคนข้ามเพศยังไม่ถูกมองเห็นในหลายประเทศ และให้ข้อมูลดังนี้

• มี 71 ประเทศที่เคยรายงานประมาณการจำนวนคนข้ามเพศ และมีเพียง 15 ประเทศที่เป็นตัวเลขระดับประเทศซึ่งคำนวณด้วยวิธีทางสถิติในช่วงห้าปีหลัง
• ปี 2022 หญิงข้ามเพศทั่วโลกมีโอกาสรับเชื้อเอชไอวีสูงกว่าประชากรทั่วไป 20 เท่า เพิ่มจาก 11 เท่าในปี 2010
• เอกสารเขียนว่าปัจจัยเชิงโครงสร้างนำไปสู่การเลือกปฏิบัติ ซึ่งทำให้โอกาสทำงานและการเข้าถึงบริการสุขภาพลดลง

ประเทศไทยเป็นตัวอย่างของการนับแยก งานวิจัยที่ตีพิมพ์ปี 2021 เล่าว่าไทยเริ่มสำรวจเฝ้าระวังเอชไอวีในหญิงข้ามเพศอย่างเป็นทางการตั้งแต่ปี 2005 เป็นประเทศแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และข้อมูลของคลินิกแทนเจอรีนในกรุงเทพฯ ช่วงปี 2016–2019 ซึ่งมีหญิงข้ามเพศมารับบริการ 2,943 คน พบเอชไอวีในการมาครั้งแรกร้อยละ 10.8 ผู้วิจัยเขียนเองว่าผู้มารับบริการเลือกมาเอง และอาจไม่ได้เป็นตัวแทนของหญิงข้ามเพศในกรุงเทพฯ โดยรวม

แบบฟอร์มควรถามเรื่องเพศอย่างไร

เอกสารปี 2014 ของ UNAIDS ที่เขียนถึงการเก็บข้อมูลของประเทศ พูดถึงสองวิธี ซึ่งเราเห็นว่าปรับใช้กับแบบฟอร์มได้

• ถามสองคำถาม คือเพศที่ถูกกำหนดตอนเกิด และเพศในปัจจุบัน เอกสารให้ประเทศต่าง ๆ ใช้วิธีนี้ และเขียนว่าจะเก็บความหลากหลายของเพศสภาพได้ถูกต้อง
• เพิ่มตัวเลือกที่สาม ในช่องเพศของแบบสำรวจและข้อมูลโครงการ หรือมีตัวเลือกคนข้ามเพศในแบบรายงานกรณีเอชไอวี

ตัวอย่างต่อไปนี้เราเขียนขึ้นเองเพื่อให้เห็นภาพ ไม่ได้คัดจากแบบฟอร์มของหน่วยงานใด คำถามแรก “เพศที่ระบุในสูติบัตร” คำถามที่สอง “ปัจจุบันคุณนิยามตัวเองว่าเป็นเพศใด” พร้อมช่องให้เขียนเอง และช่อง “ไม่ประสงค์ตอบ”

เอกสารเดียวกันเตือนว่า ในบางสถานการณ์ การทำแผนที่หรือประมาณจำนวนประชากรหลักอาจทำให้คนในชุมชนเสี่ยงต่อความรุนแรงและการตีตรา ถ้าข้อมูลบอกได้ว่าใครอยู่ที่ไหน จึงต้องรักษาความลับอย่างเคร่งครัด เอกสารยังให้คนข้ามเพศเป็นหุ้นส่วนในการเก็บและวิเคราะห์ข้อมูล

เขียนข่าวและโพสต์อย่างไรไม่ให้เหมารวม

หลักสี่ข้อนี้เราปรับจากคู่มือถ้อยคำของ UNAIDS ให้นักข่าว แอดมินเพจ และคนทำสื่อรณรงค์หยิบไปใช้ได้

• เขียนชื่อกลุ่มเต็ม คู่มือบอกว่าไม่ควรใช้ตัวย่อ MSM ยกเว้นในแผนภูมิที่พื้นที่จำกัด และต้องมีคำอธิบายกำกับ
• เขียนถึงคนข้ามเพศแยกออกมา คู่มือจัดเป็นอีกกลุ่มหนึ่ง เราจึงแนะนำว่าไม่ควรใส่วงเล็บพ่วงท้ายชายรักชาย
• ใช้คำที่ชุมชนใช้เรียกตัวเอง คู่มือให้เคารพคำท้องถิ่น ยกคำว่า kathoey (กะเทย) เป็นหนึ่งในคำที่คนข้ามเพศบางคนใช้นิยามตัวเอง และให้เลี่ยงคำดูหมิ่นและการคาดเดา
• ใช้คำเดียวกันให้ตลอดทั้งชิ้น

ตัวอย่างที่เราเขียนขึ้นเอง ไม่ใช่ข่าวจริง ประโยคเดิม “ยอดตรวจเอชไอวีในกลุ่มชายรักชาย (รวมสาวประเภทสอง) เพิ่มขึ้น” ประโยคที่แก้แล้ว “ยอดตรวจเอชไอวีในชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชายเพิ่มขึ้น ส่วนตัวเลขของหญิงข้ามเพศรายงานแยกไว้ในตารางถัดไป” ถ้าแหล่งข้อมูลนับรวมมาและแยกไม่ได้ ให้บอกผู้อ่านตรง ๆ ว่าตัวเลขนี้นับรวมสองกลุ่ม

ถ้าเจอข่าวที่ใช้ถ้อยคำเหมารวมหรือดูหมิ่น ขั้นตอนแจ้งสำนักข่าวอยู่ใน ร้องเรียนข่าวตีตรา LGBTQ+ ที่มีเอชไอวี ทำอย่างไร

เมื่อบริการแยกออกมาเป็นของตัวเอง ชุมชนตอบรับอย่างไร

คลินิกสุขภาพชุมชนแทนเจอรีนในกรุงเทพฯ เปิดเมื่อปลายปี 2015 ข่าวของ UNAIDS ปี 2016 เขียนว่าเป็นคลินิกแรกของเอเชียที่ให้บริการสุขภาพและการปรึกษาครบวงจรสำหรับคนข้ามเพศโดยเฉพาะ และผู้ให้บริการส่วนหนึ่งคือบุคลากรข้ามเพศที่ผ่านการอบรม Krittima Samitpol ซึ่งดูแลคลินิกในเวลานั้น บอกในข่าวเดียวกันว่า คลินิกชวนทุกคนตรวจเอชไอวี โดยวางไว้เป็นส่วนหนึ่งของการดูแลสุขภาพแบบองค์รวมของคนข้ามเพศ

งานวิจัยปี 2021 รายงานว่า จำนวนหญิงข้ามเพศที่มารับบริการเพิ่มจาก 446 คนในปี 2016 เป็น 1,050 คนในปี 2019 ผู้วิจัยสรุปว่า บริการที่ออกแบบเฉพาะและมีฮอร์โมนยืนยันเพศสภาพอยู่ในที่เดียวกัน อาจเป็นรูปแบบที่ช่วยให้หญิงข้ามเพศเข้ามาและอยู่ในระบบบริการปฐมภูมิได้ โดยเป็นข้อมูลของคลินิกแห่งเดียว เว็บของสถาบัน IHRI ที่เปิดอ่านเมื่อ 6 ตุลาคม 2569 ลงคลินิกนี้ไว้ที่อาคารจามจุรีสแควร์

คำถามที่พบบ่อย

ชายข้ามเพศนับอยู่ในกลุ่มไหน

ตามคู่มือของ UNAIDS ชายข้ามเพศอยู่ในคำว่าคนข้ามเพศ และถ้ามีเพศสัมพันธ์กับผู้ชาย คำว่าชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชายก็ครอบคลุมด้วย เอกสารสรุปปี 2024 ระบุว่ามีเพียง 12 ประเทศที่รายงานว่าชายข้ามเพศมีเชื้อเอชไอวีเป็นสัดส่วนเท่าใด นับตั้งแต่ปี 2015

ใช้คำว่ากะเทยหรือสาวประเภทสองในข่าวได้ไหม

เราแนะนำให้ดูว่าเจ้าตัวเรียกตัวเองอย่างไร UNAIDS ให้เคารพคำท้องถิ่นของคนข้ามเพศ และให้เลี่ยงคำดูหมิ่นกับการคาดเดา ถ้าถามเจ้าตัวไม่ได้ ให้ใช้คำกลางอย่างหญิงข้ามเพศหรือคนข้ามเพศ

แยกสถิติแล้วจะยิ่งทำให้คนข้ามเพศถูกตีตราไหม

UNAIDS เขียนในปี 2024 ว่ารัฐควรเก็บข้อมูลแยกตามอัตลักษณ์ทางเพศ โดยทำอย่างละเอียดอ่อนและไม่เป็นอันตรายต่อชุมชน ส่วนเอกสารสรุปปีเดียวกันเขียนว่า โครงการจำนวนมากไม่ได้ตอบสนองหรือแม้แต่รับรู้ว่ามีคนข้ามเพศอยู่ในประชากรที่ตนดูแล

แบบฟอร์มของหน่วยงานมีแค่ชายกับหญิง เริ่มแก้จากตรงไหน

เราแนะนำให้เริ่มจากชวนคนข้ามเพศที่ใช้บริการหรือองค์กรชุมชนมาร่วมออกแบบคำถาม แล้วกำหนดให้ชัดว่าใครเห็นข้อมูลช่องนี้ได้บ้าง

คนข้ามเพศมีสัดส่วนเท่าไรของประชากรโลก

เอกสารปี 2024 ของ UNAIDS อ้างการประมาณว่า คนข้ามเพศและคนที่มีความหลากหลายทางเพศสภาพคิดเป็นร้อยละ 0.4–1.3 ของประชากรโลก และเขียนว่าการตีตรา การเลือกปฏิบัติ และกฎหมายที่เอาผิด ทำให้คนกลุ่มนี้ถูกมองไม่เห็น จนขาดข้อมูลอย่างมาก

สรุป

• หญิงข้ามเพศคือผู้หญิง ส่วนชายรักชายเป็นคำที่ใช้กับผู้ชาย
• UNAIDS เขียนในปี 2014 ว่าการนับรวมบั่นทอนความพยายามเข้าใจเอชไอวีในคนข้ามเพศให้แม่นยำขึ้น
• สำหรับการเก็บข้อมูล เอกสารเดียวกันพูดถึงแบบสองคำถามและตัวเลือกที่สาม โดยต้องรักษาความลับ
• ในข่าว เราแนะนำให้เขียนชื่อกลุ่มเต็ม เขียนแยก และใช้คำที่เจ้าตัวใช้

ถ้าอยากเล่าเรื่องของตัวเอง อ่านข้อควรเตรียมได้ที่ LGBTQ+ เล่าเรื่องเอชไอวีต่อสาธารณะ เตรียมอะไรก่อน ส่วนพื้นฐานเรื่องอัตลักษณ์และถ้อยคำ อ่านต่อได้ที่หน้า เข้าใจความหลากหลายทางเพศ และใช้ภาษาที่เคารพกัน ของมูลนิธิเพื่อรัก (Love Foundation)

หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ

แหล่งอ้างอิง

• UNAIDS terminology guidelines ฉบับปี 2024
• Services for transgender people: guidance note ของ UNAIDS ปี 2014
• HIV and transgender people: thematic briefing note ของ UNAIDS ปี 2024
• HIV and transgender and other gender-diverse people: human rights fact sheet ของ UNAIDS
• Advances in health services for transgender people in Thailand ข่าวของ UNAIDS 21 มิถุนายน 2016
• van Griensven F และคณะ ผู้รับบริการหญิงข้ามเพศของคลินิกแทนเจอรีน กรุงเทพฯ ปี 2016–2019 วารสาร JIAS ปี 2021
• Tangerine Clinic สถาบันเพื่อการวิจัยและนวัตกรรมด้านเอชไอวี (IHRI)